आउँदो निर्वाचन अब केवल व्यक्ति–व्यक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा रहेन। यो निर्वाचनसँगै दुई फरक राजनीतिक धार मात्र होइन, दुई दलद्वारा औपचारिक रूपमा प्रक्षेपित प्रधानमन्त्रीका अनुहारहरू पनि आमसामु राखिएका छन्। एकातिर छन् केपी शर्मा ओली नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) अर्थात् नेकपा (एमाले) का अध्यक्ष, जसलाई पार्टीले स्पष्ट रूपमा आगामी प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि सारेको छ। अर्कोतिर छन् बालेन साह उनको वरिपरि केन्द्रित वैकल्पिक राजनीतिक धार र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रक्षेपण गरेको अनुहार। यही क्रममा रास्वपाले बालेन साहलाई पहिलो मधेसी प्रधानमन्त्री को राजनीतिक कथासँग जोडेर सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसले यो चुनावलाई सामान्य प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठाएर पहिचान, प्रतिनिधित्व र राजनीतिक संस्कारको बहसमा रूपान्तरण गरिदिएको छ।
केपी शर्मा ओलीको राजनीतिक यात्रा आधुनिक नेपाली राजनीतिसँग गहिरोसँग गाँसिएको छ। पञ्चायतकालीन दमन, भूमिगत संघर्ष, जेल जीवन र बहुदलीय संसदीय अभ्यास हुँदै उनी सत्ताको केन्द्रसम्म आइपुगेका नेता हुन्। नेकपा (एमाले) लाई देशकै सबैभन्दा संगठित दलका रूपमा स्थापित गर्ने श्रेय ओली नेतृत्वलाई नै जान्छ। २०६२/६३ पछिको परिवर्तन, संविधान निर्माणको प्रक्रिया, संघीय संरचनाको कार्यान्वयन र भारतसँगको नाकाबन्दीका बेला देखिएको कडा राष्ट्रवादी अडानले ओलीलाई “बलियो प्रधानमन्त्री”को छवि दिलायो। यही अनुभव र छविका आधारमा एमालेले उनलाई फेरि पनि प्रधानमन्त्रीको औपचारिक उम्मेदवारका रूपमा अघि सारेको हो।
तर ओलीको यही सत्ता अनुभवसँगै गहिरा विवादहरू पनि जोडिएका छन्। संसद विघटनजस्ता कदमले लोकतान्त्रिक मूल्य र संस्थागत सन्तुलनप्रति उनको प्रतिबद्धतामाथि प्रश्न उठायो। संवैधानिक निकायहरूमा पार्टीगत प्रभाव विस्तार गरेको आरोप, आलोचकप्रति असहिष्णु भाषा र शक्ति–केन्द्रित कार्यशैलीले ओलीलाई प्रणालीभन्दा माथि उभिएको नेताका रूपमा चित्रित गर्यो। नेकपा (एमाले) भित्र पनि सामूहिक नेतृत्वभन्दा अध्यक्ष–केन्द्रित राजनीति हावी भएको आलोचना छ। ओलीसँग शासन गर्ने अनुभव प्रशस्त छ, तर शासन सुधार्ने इच्छाशक्ति र आत्मसमीक्षाको अभ्यास कमजोर देखिन्छ। ओलीको राष्ट्रवाद भावनात्मक रूपमा प्रभावशाली भए पनि त्यसले समावेशी लोकतन्त्र र सुशासनको प्रश्नलाई सधैँ सम्बोधन गर्न सकेको छैन।
नेकपा (एमाले) आज पनि सांगठनिक रूपमा शक्तिशाली दल हो। गाउँ–टोलदेखि केन्द्रसम्म फैलिएको सञ्जाल, अनुभवी कार्यकर्ता र चुनावी व्यवस्थापन क्षमता ओलीलाई प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि सार्ने मुख्य आधार हुन्। तर जनस्तरमा एमालेप्रतिको भरोसा क्रमशः खस्कँदै गएको यथार्थ पनि उत्तिकै स्पष्ट छ। भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना र सुशासनका सवालमा विगतका सरकारहरूले देखाएको प्रदर्शनले धेरै नागरिकलाई निराश बनाएको छ। इतिहासको ठूलो पूँजी बोकेको एमाले आज भविष्यको स्पष्ट र विश्वसनीय खाका दिन संघर्षरत देखिन्छ।
यही निराशा र वैकल्पिक खोजको पृष्ठभूमिबाट बालेन साह राष्ट्रिय राजनीतिमा अघि सारिएका छन्। इन्जिनियर, कलाकार र शहरी युवा चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्दै राजनीतिमा आएका बालेनलाई रास्वपाले औपचारिक रूपमा प्रधानमन्त्रीको अनुहारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकामा देखिएको उनको कार्यशैली अव्यवस्थित संरचनामाथि कठोर निर्णय, डिजिटल प्रणालीमार्फत सेवा सुधार, कर व्यवस्थापन र सार्वजनिक स्थानको पुनःदावी लाई आधार बनाएर रास्वपाले “काम गरेर देखाउने नेतृत्व”को राष्ट्रिय विस्तारको कथा निर्माण गरेको छ।
रास्वपाले बालेन साहलाई प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रक्षेपण गर्दा अर्को महत्वपूर्ण राजनीतिक कार्ड पनि प्रयोग गरेको छ पहिलो मधेसी प्रधानमन्त्री । तर यहीँबाट बहस जटिल बन्छ। मधेसी पहिचान के केवल जातीय वा जन्मस्थलको आधारमा निर्धारण हुन्छ, कि भाषा, संस्कृति, ऐतिहासिक उत्पीडन र राजनीतिक संघर्षसँग जोडिएको सामूहिक चेतना हो? मधेस कुनै चुनावी स्लोगन होइन, यो लामो राजनीतिक–सामाजिक संघर्षको उपज हो। मधेसी पहिचानलाई दलगत रणनीतिका रूपमा प्रस्तुत गरिनु स्वयं मधेस राजनीतिप्रतिको गम्भीर प्रश्न हो।
बालेन साहका आफ्नै सीमाहरू पनि छन्। निर्णय प्रक्रियामा संवादको कमी, आवेगपूर्ण प्रतिक्रिया र संस्थागत राजनीतिसँग देखिने असहजता उनका कमजोर पक्ष हुन्। स्थानीय तहमा अपनाइएको कठोर र प्रत्यक्ष कार्यशैली संघीय शासन र प्रधानमन्त्रीको भूमिकामा कत्तिको उपयुक्त हुन्छ भन्ने प्रश्न खुलै छ। प्रधानमन्त्री पद केवल कार्यकारी शक्ति होइन, सहमति, कूटनीति र धैर्यको परीक्षा पनि हो, जहाँ बालेन अझै पूर्ण रूपमा परीक्षित छैनन्।
रास्वपाको अवस्था पनि यही द्वन्द्वात्मक यथार्थमा अडिएको छ। जनआक्रोश, आशा र वैकल्पिक चाहनालाई प्रतिनिधित्व गर्ने यो दलसँग स्पष्ट वैचारिक आधार, बलियो संगठन र शासन अनुभवको अभाव छ। अच्युत वाग्ले भाषामा भन्ने हो भने, रास्वपा सम्भावनाको प्रयोगशाला हो, तर प्रयोग सफल हुन्छ कि हुँदैन भन्ने परिणाम अझै खुल्न बाँकी छ। प्रधानमन्त्रीको औपचारिक प्रक्षेपण केवल नारामा सीमित नहोस् भने, यसले नीतिगत स्पष्टता र संस्थागत क्षमताको परीक्षा दिनैपर्छ।
अन्ततः यो निर्वाचन केपी शर्मा ओली र बालेन साहबीचको व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, दुई दलद्वारा औपचारिक रूपमा प्रस्तावित प्रधानमन्त्री मोडलहरू बीचको छनोट हो। एकातिर अनुभव, संगठन र सत्ताको निरन्तरता छ; अर्कोतिर परिवर्तन, प्रयोग र वैकल्पिक आकांक्षा। ओली स्थायित्वको नाममा परिचित संरचनालाई अघि बढाउन चाहन्छन्, बालेन रास्वपाको साथमा नयाँ अभ्यासलाई राष्ट्रिय तहमा विस्तार गर्न खोज्दैछन्। एमाले इतिहासको भारी बोकेको दल हो, रास्वपा भविष्यको खोजीमा उभिएको शक्ति।
आउँदो निर्वाचनले केवल सरकार गठन होइन, नेपाली नेतृत्वको स्वभाव र दिशा तय गर्नेछ। के देश फेरि अनुभवी तर विवादित नेतृत्वतर्फ फर्किन्छ, कि औपचारिक रूपमा प्रक्षेपित नयाँ अनुहारलाई शासनको जिम्मेवारी सुम्पिन्छ? के “पहिलो मधेसी प्रधानमन्त्री”को नारा वास्तविक समावेशी राजनीतिमा रूपान्तरण हुन्छ, कि चुनावी रणनीतिमै सीमित रहन्छ? यसको अन्तिम फैसला जनताले मतपेटिकामार्फत गर्नेछन्। ओली र बालेन दुवै नेपाली राजनीतिका उत्पादन हुन् एक इतिहासको, अर्को वर्तमानको। अब भविष्य कुन धारले निर्माण गर्छ, त्यो निर्णय जनताकै हातमा छ।
