सुनसरीको पछिल्लो घटनाले फेरि एउटा असहज प्रश्न हाम्रो सामुन्ने उभ्याएको छ के हामी साँच्चै आधुनिक, लोकतान्त्रिक र सहिष्णु समाज निर्माण गर्दैछौं, कि अझै पनि हामीलाई सानो चिंगारीले ठूलो विभाजनतर्फ धकेल्न सक्छ?
एउटा गाउँ, जहाँ मानिसहरू पुस्तौंदेखि सँगै बस्दै आएका छन्, जहाँ एउटै बजारमा किनमेल हुन्छ, एउटै खेतको माटोमा पसिना मिसिन्छ, जहाँ दुःख पर्दा छिमेकी धर्म सोधेर होइन, मानवीय भावनाले सहयोग गर्छन् , त्यही ठाउँमा अचानक अविश्वासको पर्खाल कसरी उठ्छ? यही प्रश्न सुनसरीको घटनाले मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजले आफैंलाई सोध्नुपर्ने भएको छ।
हिंसाको कुनै धर्म हुँदैन। पीडाको कुनै जात हुँदैन। मृत्युको कुनै समुदाय हुँदैन। तर विडम्बना के छ भने हामी अझै पनि घटनालाई मानवताको आँखाबाट होइन, पहिचानको चश्माबाट हेर्ने बानीमा फसेका छौं। को मरे? कुन समुदायको थियो? कसको पक्षमा उभिनुपर्छ? यस्ता प्रश्नहरू अगाडि आउँछन्, तर एउटा निर्दोष मानिस किन मारियो भन्ने मूल प्रश्न पछाडि धकेलिन्छ।
सुनसरीको घटना एउटा स्थानीय विवाद मात्र होइन। यो हाम्रो समाजमा जम्दै गएको अविश्वास, कमजोर सामाजिक संवाद र राजनीतिक स्वार्थको परिणामको एउटा संकेत हो।
समाजमा समस्या आउनु अस्वाभाविक होइन। फरक–फरक विचार, संस्कार र विश्वास भएका मानिसहरूबीच मतभेद हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर सभ्य समाजको पहिचान यही हो कि उसले मतभेदलाई संवादबाट समाधान गर्छ, हिंसाबाट होइन।
तर हाम्रो दुर्भाग्य के छ भने आजकल संवादभन्दा उत्तेजना छिटो फैलिन्छ। एउटा अफवाह केही मिनेटमै सयौं मानिससम्म पुग्छ। सामाजिक सञ्जालले सत्यभन्दा पहिले आक्रोश फैलाउँछ। अनि केही स्वार्थी तत्वहरूले त्यही आक्रोशलाई आफ्नो राजनीतिक वा सामाजिक लाभका लागि प्रयोग गर्छन्।
भीडको मनोविज्ञान खतरनाक हुन्छ। भीडमा व्यक्ति आफ्नो विवेक गुमाउन सक्छ। उसले आफूले गर्ने कामको परिणाम सोच्न छोड्छ। इतिहासले देखाएको छ-धेरै ठूला हिंसाका घटनाहरू केही मानिसको गलत सूचना, उत्तेजक भाषण र योजनाबद्ध भ्रमबाट सुरु भएका छन्।
नेपालको समाजको सुन्दर पक्ष भनेको यसको विविधता हो। तर यही विविधता कहिलेकाहीँ कमजोरी बनाइन्छ। धर्म, जाति, भाषा र क्षेत्रलाई मानिस जोड्ने माध्यम बनाउनुपर्ने ठाउँमा विभाजनको हतियार बनाइन्छ।
तराईको समाज यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यहाँ हिन्दु, मुस्लिम, थारु, मधेसी, पहाडी सबै समुदायले लामो समयदेखि सहअस्तित्वको संस्कृति बनाएका छन्। एउटाको चाडमा अर्को सहभागी हुने, सुख–दुःखमा साथ दिने परम्परा कुनै किताबमा लेखिएको होइन, यो जनजीवनबाट बनेको सम्बन्ध हो।
तर जब राजनीति जनताको वास्तविक समस्याबाट टाढा जान्छ, तब उसले भावनात्मक मुद्दा खोज्छ। बेरोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, गरिबी र अवसरको अभावबारे जवाफ दिन नसक्नेहरूलाई समाज विभाजन गर्न सजिलो लाग्छ।
मानिसलाई रोजगारी दिन कठिन छ, तर उसलाई अर्को समुदायप्रति घृणा गर्न सिकाउन सजिलो छ। अस्पताल बनाउन वर्षौं लाग्छ, तर अफवाह फैलाउन केही सेकेन्ड पर्याप्त हुन्छ। यही कमजोरीमाथि खेल्ने प्रवृत्तिले समाजलाई कमजोर बनाउँछ।
सुनसरीको घटनापछि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा दोषीको पहिचान र निष्पक्ष कारबाही हो। अपराध गर्ने व्यक्ति जुनसुकै समुदायको भए पनि कानुनको कठघरामा आउनुपर्छ। अपराधीलाई समुदायको सुरक्षा कवच दिनु हुँदैन। किनकि एउटा अपराधीलाई बचाउँदा अन्ततः सम्पूर्ण समुदाय बदनाम हुन्छ।
त्यसैगरी निर्दोषलाई दोषी बनाउने प्रवृत्ति पनि खतरनाक छ। न्याय भीडको निर्णयबाट होइन, प्रमाण र कानुनको आधारमा हुनुपर्छ। राज्यको जिम्मेवारी कुनै एउटा पक्षको समर्थन गर्नु होइन, प्रत्येक नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो।
राज्य कमजोर हुँदा समाजमा डर बढ्छ। जब नागरिकलाई लाग्छ कि न्याय पाउन शक्ति, पहुँच वा भीड चाहिन्छ, तब लोकतन्त्रको आत्मा कमजोर हुन्छ। त्यसैले सुनसरीजस्ता घटनाले केवल सामाजिक सम्बन्ध होइन, राज्यको विश्वसनीयताको पनि परीक्षा लिन्छ।
हामीले एउटा कठोर सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ-धार्मिक सहिष्णुता केवल भाषणले कायम हुँदैन। त्यसका लागि न्यायपूर्ण राज्य, जिम्मेवार राजनीति र सचेत नागरिक आवश्यक हुन्छ।
धर्म मानिसको आस्थाको विषय हो। आस्थाको सम्मान हुनुपर्छ। तर कुनै पनि आस्था मानिसको जीवनभन्दा ठूलो हुन सक्दैन। यदि भगवानको नाममा मानिसको रगत बग्छ भने त्यो धर्मको विजय होइन, मानवताको हार हो।
हामीले पनि आफ्नो व्यवहारमाथि प्रश्न गर्नुपर्ने बेला आएको छ। सामाजिक सञ्जालमा कुनै उत्तेजक सामग्री देख्दा हामी कति सजिलै प्रतिक्रिया दिन्छौं? कुनै समुदायबारे गलत कुरा सुन्दा हामी कति सजिलै विश्वास गर्छौं? के हामी सत्य खोज्छौं कि आफ्नो पूर्वाग्रहलाई पुष्टि गर्ने कुरा मात्र खोज्छौं?
समाज बिगार्ने काम केवल हिंसा गर्नेहरूले मात्र गर्दैनन्। कहिलेकाहीँ मौन बस्नेहरूले पनि त्यसलाई बल दिन्छन्। गलतलाई गलत भन्न नसक्ने डरले अन्ततः गलतलाई शक्तिशाली बनाउँछ।
आज आवश्यकता हिन्दु र मुस्लिमबीच दूरी बढाउने होइन, विश्वास पुनःनिर्माण गर्ने हो। सामान्य नागरिकहरूलाई थाहा छ-उनीहरूको वास्तविक समस्या एउटै छ। किसानलाई उत्पादनको मूल्य चाहिएको छ, युवालाई रोजगारी चाहिएको छ, परिवारलाई शिक्षा र स्वास्थ्य चाहिएको छ। धर्मको नाममा हुने झगडाले यी कुनै समस्या समाधान गर्दैन।
राजनीतिक नेतृत्वले पनि आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने बेला आएको छ। जनतालाई भावनाको आगोमा होइन, विकास र न्यायको बाटोमा नेतृत्व गर्नुपर्छ। समाजलाई जोड्ने राजनीति मात्र दीर्घकालीन हुन्छ। विभाजनको राजनीति केही समय सफल देखिए पनि अन्ततः त्यसले सबैलाई कमजोर बनाउँछ।
सुनसरीको घटना हामी सबैका लागि एउटा चेतावनी हो। यदि हामीले आज संवादको बाटो रोजेनौं भने भोलि अविश्वास अझ गहिरो हुन सक्छ। एउटा समाज जहाँ छिमेकी छिमेकीसँग डराउँछ, त्यो समाज कहिल्यै समृद्ध हुन सक्दैन।
हामीले सम्झनुपर्छ-हाम्रो पहिलो परिचय मानव हो, त्यसपछि मात्र अरू पहिचानहरू आउँछन्। एउटा आमाको आँसु हिन्दु वा मुस्लिम हुँदैन। एउटा बुबाको पीडा कुनै जात वा धर्मको हुँदैन। एउटा निर्दोषको मृत्यु सम्पूर्ण समाजको हार हो।
सुनसरीको घाउ निको पार्न केवल सुरक्षा व्यवस्था पर्याप्त छैन। आवश्यक छ सत्यको खोजी, न्यायको सुनिश्चितता र समाजबीच विश्वासको पुनर्निर्माण।
किनकि देश केवल सीमाले बन्दैन, देश मानिसहरूको सम्बन्धले बन्छ। यदि सम्बन्ध टुट्यो भने ठूलो भवन पनि कमजोर हुन्छ। तर यदि विश्वास बलियो रह्यो भने कठिन समय पनि पार गर्न सकिन्छ।
अब रोजाइ हाम्रो हो-हामी घृणाको आवाज ठूलो बनाउने कि सहअस्तित्वको संस्कृति बचाउने?
