जय मधेश : केवल राजनीतिक नारा होइन, समृद्ध मधेशको पहिचान

जय मधेश : केवल राजनीतिक नारा होइन, समृद्ध मधेशको पहिचान

मधेश शब्दले नेपालका तराई क्षेत्रका भूभागलाई मात्र जनाउँदैन; यसले एक सम्पूर्ण सभ्यता, संस्कृति, संघर्ष र समृद्धिको सपना बोकेको छ। ‘जय मधेश’ भन्ने नारा केवल राजनीतिक नारा मात्र होइन, यो मधेशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र सम्पूर्ण समृद्धिको परिकल्पना हो। मधेशको विकासबिना नेपाल आफैं पूर्णरूपमा समृद्ध हुन सक्दैन। त्यसैले ‘जय मधेश’ भन्ने नारा उठाउँदा त्यसको अर्थ राजनीतिक मागभन्दा पर पुगेको हुन्छ। यसले मधेशका हरेक नागरिकलाई गरिबी, विभेद, अशिक्षा, बेरोजगारी, र सामाजिक पछौटेपनको अन्त्य गर्दै आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक रूपमा अगाडि बढाउने अभिप्राय व्यक्त गर्छ।

आर्थिक समृद्धि : आत्मनिर्भर मधेशको आधार

मधेश नेपालको कृषि उत्पादनको मेरुदण्ड हो। नेपालका कुल कृषिजन्य उत्पादनमध्ये करिब ७० प्रतिशत हिस्सा मधेशमा उत्पादन हुन्छ। धान, गहुँ, उखु, दलहन, तेलहन, तरकारी, फलफूल आदिको प्रमुख उत्पादक क्षेत्र भएकाले मधेशलाई कृषिमा आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ। तथापि, यहाँका किसानहरू अझै परम्परागत खेती प्रणालीमा निर्भर छन्। यान्त्रिकीकरण, सिंचाइ सुविधा, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, र सहकारी मोडेलको विकासले मधेशलाई कृषिमा आत्मनिर्भर बनाउन सक्छ।

मधेशमा उद्योग तथा व्यवसाय विस्तार गर्ने सम्भावना पनि अत्यधिक छ। यहाँ उपलब्ध कृषि उपजलाई प्रशोधन गर्ने कृषि उद्योग, उखु प्रशोधन उद्योग, जडीबुटी तथा औद्योगिक प्रशोधन केन्द्र, तथा लघु उद्योगहरूको विस्तार गर्न सकिए मधेशमा रोजगारी सिर्जना हुने मात्र होइन, आर्थिक समृद्धि पनि हुनेछ। साथै, व्यापार तथा व्यवसायका लागि भारतसँगको खुला सिमाना एक अवसर हुन सक्छ। सीमावर्ती व्यापार केन्द्र, विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ), र औद्योगिक करिडोर विकास गर्न सके मधेश नेपालकै आर्थिक केन्द्र बन्न सक्छ।

सामाजिक रूपान्तरण : समानता र न्यायको यात्रा

मधेश समाज विविध जातजाति, धर्म, भाषा, र संस्कृतिको मिश्रण हो। यहाँ मैथिली, भोजपुरी, अवधी, बज्जिका, थारुजस्ता भाषा बोल्ने समुदाय छन्। यस्ता बहुभाषिक समाजको अस्तित्वलाई राज्यले सम्मान गर्नुपर्छ र स्थानीय भाषामा शिक्षा, प्रशासन तथा न्याय प्रणालीलाई सुलभ बनाउनुपर्छ।

मधेश समाजमा अझै जातीय भेदभाव, लैंगिक असमानता, बालविवाह, दाइजो प्रथा जस्ता सामाजिक समस्याहरू व्याप्त छन्। यी समस्याहरूको अन्त्य बिना समृद्ध मधेशको कल्पना असम्भव छ। त्यसैले सामाजिक चेतना जगाउने अभियान, शिक्षा प्रणालीको सुधार, महिला सशक्तीकरण, र समानताको लागि कानूनी सुधार आवश्यक छ।

मधेशी जनताको स्वास्थ्य अवस्था पनि सुधार गर्न आवश्यक छ। यहाँको गर्मी मौसम, स्वच्छ खानेपानीको अभाव, स्वास्थ्य सेवाको कमजोर पहुँच, र उचित पोषण नहुनु जस्ता समस्याहरू छन्। सरकारी स्तरमा अस्पतालहरूको संख्या बढाउनु, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नु, र प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूलाई व्यवस्थित बनाउन आवश्यक छ।

शैक्षिक विकास : समृद्ध मधेशको मेरुदण्ड

शिक्षा विकासविना कुनै पनि समाज समृद्ध हुन सक्दैन। मधेशमा शिक्षाको अवस्था अन्य भूभागभन्दा कमजोर छ। यहाँ सरकारी विद्यालयहरू कमजोर छन्, उच्च शिक्षाका लागि सुविधा कम छ, र धेरै मधेशी विद्यार्थी उच्च शिक्षा हासिल गर्न अन्यत्र जान बाध्य छन्।

मधेशी समुदायलाई प्रविधि, विज्ञान, र उद्यमशीलता आधारित शिक्षामा जोड दिन आवश्यक छ। मधेशमै स्तरीय विद्यालय, प्राविधिक शिक्षालय, कृषि तथा औद्योगिक तालिम केन्द्रहरू स्थापना गर्नुपर्छ। साथै, शिक्षा प्रणालीलाई स्थानीय भाषा मैत्री बनाउन सकियो भने बालबालिकाको शिक्षामा सहजता आउनेछ।

सांस्कृतिक पहिचान : मधेशको गौरव

मधेशको आफ्नै मौलिक संस्कृति, परम्परा, र चाडपर्व छन्। छठ, होली, जितिया, संक्रान्ति, र मधुश्रावणी जस्ता चाडपर्वहरू मधेशको सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। यस्तै, लोकसंस्कृति, संगीत, नृत्य, भेषभूषा, खानपान, र सामाजिक परम्पराले मधेशको अलग्गै पहिचान निर्माण गरेको छ।

तर, सरकारी तहमा मधेशको संस्कृतिलाई उपेक्षा गरिएको देखिन्छ। पाठ्यक्रममा मधेशी सभ्यता, भाषा, र इतिहासलाई उचित स्थान दिइएको छैन। माध्यमिक शिक्षा तथा विश्वविद्यालय तहमा मधेशसम्बन्धी अध्ययनलाई अनिवार्य गर्नुपर्छ। साथै, मधेशका लोककलालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने पर्यटनको माध्यमबाट आर्थिक लाभ पनि लिन सकिन्छ।

राजनीतिक समावेशिता : अधिकार सम्पन्न मधेश

मधेश आन्दोलनले नेपालको समावेशीकरण प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विगतका दशकहरूमा भएका संघर्षहरूले मधेशी जनतालाई केही हदसम्म राजनीतिक अधिकार दिलाएको भए पनि अझै मधेशको राजनीतिक प्रतिनिधित्व सन्तोषजनक छैन। राज्यका उच्च पदहरूमा मधेशी समुदायको पहुँच कमजोर छ।

संघीयता कार्यान्वयनलाई बलियो बनाउन, मधेशी जनताको राज्यका नीतिनिर्माण तहमा सहभागिता बढाउन, र संविधानमा अझै बाँकी रहेको विभेद हटाउन आवश्यक छ। स्थानीय तहलाई अधिकारसम्पन्न बनाउने, स्रोत साधनको समान बाँडफाँट गर्ने, र मधेशलाई विशेष आर्थिक तथा राजनीतिक पहिचान दिने नीति अपनाउनुपर्छ।

समृद्ध मधेश, समृद्ध नेपाल

‘जय मधेश’ को नारा मधेशी जनताको भावनात्मक अभिव्यक्ति मात्र होइन, यो समृद्ध मधेशको संकल्प हो। मधेश आर्थिक रूपमा बलियो, सामाजिक रूपमा समान, शैक्षिक रूपमा सशक्त, र सांस्कृतिक रूपमा पहिचानयुक्त हुनुपर्छ। मधेशको समृद्धि नेपालकै समृद्धि हो, किनकि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड नै मधेश हो।

त्यसैले, ‘जय मधेश’ भन्ने आवाज केवल राजनीतिक सीमिततामा नरहेर हरेक मधेशी नागरिकको समृद्धिको आधार बन्नुपर्छ। आर्थिक विकास, सामाजिक न्याय, शिक्षा सुधार, सांस्कृतिक प्रवर्द्धन, र राजनीतिक सशक्तीकरणमार्फत मात्र हामीले साँचो अर्थमा जय मधेशको सपना पूरा गर्न सक्छौँ।